Odzysk a recykling - czym się od siebie różnią?

Sposób zagospodarowania odpadów ma bezpośrednie znaczenie dla efektywności środowiskowej firmy. Samo przekazanie odpadów uprawnionemu odbiorcy nie kończy ich historii. Z perspektywy wytwórcy odpadów istotne jest również to, jaka część odpadów może wrócić do obiegu jako surowiec, jaka trafi do innych procesów odzysku, a jaka będzie musiała zostać unieszkodliwiona.

Zrozumienie różnicy między odzyskiem a recyklingiem pomaga przedsiębiorstwom lepiej zarządzać poszczególnymi strumieniami odpadów, zwiększać poziom ich wykorzystania materiałowego i podejmować bardziej świadome decyzje przy wyborze sposobu zagospodarowania odpadów. Jest to szczególnie ważne dla firm, które realizują cele związane z gospodarką o obiegu zamkniętym czy ESG.

W tym artykule wyjaśniamy różnice między odzyskiem a recyklingiem, pokazujemy, jak wyglądają oba procesy w praktyce, gdzie wpisują się w hierarchię gospodarowania odpadami, jakie znaczenie ma segregacja oraz jak przedsiębiorstwa mogą zwiększać udział recyklingu w swojej działalności.

Odzysk a recykling odpadów – podstawowa różnica

Najprościej mówiąc, odzysk jest pojęciem szerszym niż recykling. Oznacza wszelkie działania, które polegają na wykorzystaniu odpadów w całości lub w części, lub prowadzą do odzyskania z odpadów substancji, materiałów lub energii i ich wykorzystania; takie definicje wynikają z ustawy z 14 grudnia 2012 r., czyli ustawy z 2012 r o odpadach.

Recykling jest szczególnym rodzajem odzysku. Polega na ponownym przetwarzaniu odpadów na produkty, materiały lub substancje wykorzystywane w pierwotnym celu lub w innych celach, zgodnie z definicjami przyjętymi w ustawie o odpadach.

Można więc zapamiętać prostą zasadę: każdy recykling jest odzyskiem, ale nie każdy odzysk jest recyklingiem.

To rozróżnienie jest ważne, ponieważ pokazuje, w jaki sposób wartość zawarta w odpadach jest ponownie wykorzystywana.

Co to jest odzysk odpadów?

Przez odzysk rozumie się jakikolwiek proces, którego celem jest wykorzystanie odpadów w sposób zastępujący inne materiały lub zasoby; może on oznaczać wykorzystanie części lub całości odpadów oraz odzyskanie z nich materiałów, substancji lub energii do powtórnego wykorzystania. W polskim i unijnym prawie procesy odzysku dzieli się na kategorie od R1 do R13, obejmują one m.in.:

• wykorzystanie jako paliwa lub innego środka wytwarzania energii (np. spalanie z odzyskiem ciepła, produkcja paliwa RDF) (R1)

• odzysk lub regenerację rozpuszczalników (R2)

• recykling / odzysk metali i związków metal (R4)

• obróbka na powierzchni ziemi przynosząca korzyści dla rolnictwa lub ekologii (np. rekultywacja) (R10)

Zatem odzysk może mieć charakter między innymi:

• materiałowy, kiedy wykorzystujemy materiały zawarte w odpadach,

• energetyczny, kiedy odpady są wykorzystywane jako źródło energii,

• obejmować inne procesy odzysku przewidziane w przepisach dotyczących gospodarki odpadami.

Odzysk odpadów, w tym odzysk energii, jest więc pojęciem szerszym niż recykling.

Pojęcie odzysku jest zatem szersze od pojęcia recyklingu i zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2012 r.  o odpadach obejmuje np. także spalanie odpadów z odzysku energii czy wykorzystanie surowca w innym procesie przemysłowym. Wykaz procesów odzysku znajduje się w załączniku nr 1 ustawy o odpadach. W praktyce najważniejsze jest to, że dzięki odzyskowi odpad zyskuje ponownie wartość użytkową, a także możliwe jest odzyskanie z odpadów substancji, materiałów i energii oraz ich powtórne wykorzystanie. Nie jest jednak tak, że dzięki odzyskowi zawsze powstaje z niego nowy produkt (to recykling materiałowy).

Co to jest recykling i jakie są rodzaje recyklingu?

Ustawowa definicja recyklingu wskazuje, że jest to odzysk, w ramach którego odpady są ponownie przetwarzane na produkty, materiały lub substancje wykorzystywane w pierwotnym celu lub innych celach (proces ponownego przetwarzania odpadów na produkty, materiały lub substancje). Definicja obejmuje ponowne przetwarzanie materiału organicznego, ale nie obejmuje odzysku energii ani przetwarzania na materiały o charakterze paliwa. To rozróżnienie jest kluczowe. Podstawowym założeniem recyklingu jest staranna selekcja odpadów. W przypadku recyklingu chodzi o ponowne wykorzystanie materiału zawartego w odpadzie, tak aby mógł wrócić do obiegu gospodarczego.

Zatem recykling polega na takim przetworzeniu odpadów, aby otrzymać z nich materiały lub substancje, które mogą zostać ponownie wykorzystane. Dobrze widać to na przykładzie strumieni odpadów powstających w przedsiębiorstwach.

Makulatura może po odpowiednim przygotowaniu i przetworzeniu stać się surowcem do produkcji nowych wyrobów papierniczych.

Złom stalowy i metale nieżelazne mogą zostać odpowiednio posortowane, przygotowane i przetworzone, a uzyskany materiał ponownie wykorzystany w procesach produkcji metali.

Tworzywa sztuczne, jeśli ich rodzaj, jakość, czystość i dostępna technologia na to pozwalają, mogą zostać przetworzone na surowiec wtórny (regranulat) wykorzystywany do produkcji kolejnych wyrobów. Produkcja wyrobów z surowców wtórnych zwykle wymaga mniej energii niż wytwarzanie ich z surowców pierwotnych.

W praktyce możliwości recyklingu zależą więc nie tylko od rodzaju odpadu. Znaczenie mają również jego skład, czystość, sposób zbiórki, stopień zanieczyszczenia, możliwość segregacji oraz dostępność odpowiednich technologii i odbiorców materiału. Warto pamiętać, że istnieją różne rodzaje recyklingu: recykling materiałowy (mechaniczny), recykling surowcowy (chemiczny) czy recykling organiczny.

Co jest ważniejsze – odzysk czy recykling?

Odpowiedzi dostarcza hierarchia sposobów postępowania z odpadami określona w ustawie o odpadach. Ustawa poświęca jej osobny rozdział w części dotyczącej ogólnych zasad gospodarki odpadami.

Hierarchia zakłada następującą kolejność:

1. zapobieganie powstawaniu odpadów,

2. przygotowanie do ponownego użycia,

3. recykling,

4. inne procesy odzysku,

5. unieszkodliwianie.

W praktyce oznacza to ważne rozróżnienie: recykling zajmuje wyższą pozycję w hierarchii postępowania z odpadami niż inne procesy odzysku, ponieważ służy wykorzystaniu materiałów i nie obejmuje odzyskiwania energii.

Pamiętajmy jednak, że jednym z podstawowych założeń gospodarki o obiegu zamkniętym jest utrzymywanie wartości produktów, materiałów i surowców w gospodarce możliwie długo. Zarówno odzysk, jak i recykling wspierają gospodarkę o obiegu zamkniętym. Recykling pozwala odzyskać materiały zawarte w odpadach i ponownie wykorzystać je jako zasoby dla gospodarki. Odzysk i recykling pomagają także ograniczać presję surowcową i wspierają działania wobec kryzysu klimatycznego. Nie powinien być jednak traktowany jako jedyne rozwiązanie. W hierarchii postępowania z odpadami pierwszeństwo mają działania pozwalające przede wszystkim redukować ilość wytwarzanych odpadów.

Z perspektywy przedsiębiorstwa oznacza to przejście od pytania „jak pozbyć się odpadów?” do pytania „jak lepiej zarządzać materiałami i zachować jak największą część ich wartości?”.

Odzysk a recykling – przykład praktyczny

Wyobraźmy sobie zakład produkcyjny, w którym powstają między innymi odpady z tworzyw sztucznych, metali, papieru i opakowań.

Jeżeli wszystkie odpady są traktowane jako jeden zmieszany strumień, możliwości odzyskania z nich wartościowych surowców mogą być ograniczone. Jeżeli natomiast przedsiębiorstwo zidentyfikuje poszczególne strumienie, odpowiednio je posegreguje i zabezpieczy przed zanieczyszczeniem, część materiałów może nadawać się do dalszego przygotowania i recyklingu.

Dlatego efektywna gospodarka odpadami zaczyna się często dużo wcześniej niż w instalacji recyklingowej. Zaczyna się już w miejscu powstawania odpadu.

Dla firmy oznacza to, że sposób organizacji pojemników, segregacji na hali, magazynowania i odbioru poszczególnych strumieni może wpływać na dalsze możliwości ich zagospodarowania.

Dlaczego jakość segregacji odpadów ma znaczenie?

Samo powstanie odpadu nadającego się potencjalnie do recyklingu nie oznacza jeszcze, że rzeczywiście będzie możliwe jego przetworzenie.

Przykładowo zabrudzona makulatura, zmieszane rodzaje tworzyw czy materiał połączony z innymi komponentami może wymagać dodatkowego sortowania i przygotowania, a czasami utrudniać lub uniemożliwiać określony sposób recyklingu.

Dlatego przedsiębiorstwa powinny zwracać uwagę na:

• segregowanie odpadów już w miejscu ich powstawania,

• ograniczanie zanieczyszczenia poszczególnych strumieni,

• odpowiedni sposób magazynowania,

• szkolenie pracowników,

• dopasowanie pojemników i infrastruktury do rodzaju odpadu,

• regularną analizę ilości i jakości powstających odpadów.

Im lepiej przygotowany i bardziej jednorodny strumień, tym większe mogą być możliwości jego efektywnego zagospodarowania.

Co firma może zrobić, aby zwiększyć udział odpadów kierowanych do recyklingu?

Pierwszym krokiem powinna być analiza strumieni odpadów powstających w firmie.

W praktyce warto sprawdzić:

• jakie rodzaje odpadów powstają w poszczególnych procesach,

• w jakich ilościach,

• gdzie dokładnie powstają,

• w jaki sposób są obecnie segregowane i magazynowane,

• które strumienie są ze sobą mieszane,

• czy można poprawić ich jakość poprzez zmianę sposobu segregacji,

• jaki jest obecny sposób ich dalszego zagospodarowania.

Taka analiza pozwala szukać możliwości zwiększenia recyklingu, poprawy wykorzystania materiałów oraz bardziej efektywnego gospodarowania odpadami.

W przypadku większych zakładów produkcyjnych może to oznaczać także zmianę rozmieszczenia pojemników, zwiększenie liczby frakcji zbieranych selektywnie, zastosowanie pras lub innych urządzeń, zmianę logistyki wewnętrznej czy przeszkolenie pracowników.

Od odpadu do surowca – rola partnera w gospodarce odpadami

Dla przedsiębiorstwa istotny jest nie tylko sam odbiór odpadów. Warto patrzeć na gospodarkę odpadami jako na cały proces: od miejsca ich powstawania, poprzez segregację i logistykę, aż po odpowiednie zagospodarowanie poszczególnych materiałów. Potoczne określenie „utylizacja odpadów” jest przy tym nieprecyzyjne. W praktyce miesza ono różne sposoby postępowania z odpadami, a cały system obejmuje pięć metod zgodnych z hierarchią postępowania.

Partner posiadający wiedzę o poszczególnych strumieniach materiałowych może pomóc firmie przeanalizować, które odpady mają potencjał do dalszego wykorzystania, gdzie można poprawić segregację oraz w jaki sposób zwiększać ilość materiałów wracających do obiegu.

Właśnie dlatego współpraca z firmą zajmującą się gospodarką odpadami może wykraczać poza samą usługę odbioru. Może obejmować również analizę strumieni odpadów, optymalizację procesów i poszukiwanie rozwiązań pozwalających lepiej wykorzystywać zawarte w odpadach materiały.

Odzysk i recykling to nie synonimy.

Dobrze zaprojektowany system gospodarowania odpadami może pomóc zwiększać udział materiałów zawracanych do obiegu, ograniczać ilość odpadów kierowanych do unieszkodliwienia, a w określonych przypadkach również optymalizować koszty.

Dlatego warto rozumieć dwa podstawowe pojęcia: odzysk i recykling. Choć bywają używane zamiennie, nie oznaczają tego samego. Recykling jest jednym z rodzajów odzysku, ale nie każdy odzysk jest recyklingiem.